باغ نوبهار دو

باغ نوبهار، در امتداد خانه نوبهار و به عنوان بخشی از تجربه سکونت در آن شکل گرفت. در زمان تعریف پروژه، خانه نوبهار مراحل پایانی اجرا را طی می‌کرد و زمین جنوبی آن، به عنوان قطعه‌ای میان‌بافتی، این امکان را فراهم می‌کرد تا کیفیت‌های فضایی خانه به عرصه‌ای باز و سبز گسترش پیدا کند. از همان ابتدا روشن بود که موضوع پروژه، صرفاً طراحی یک محوطه یا ساماندهی فضای باز نیست؛ بلکه خلق تجربه‌ای مکمل برای زیستن در خانه است.

در گفت‌وگوهای اولیه با کارفرما، مفهوم باغ فراتر از مجموعه‌ای از عناصر کالبدی تعریف شد. آنچه از باغ انتظار می‌رفت، کیفیت‌هایی چون سبزینگی، سایه‌ساری، ارتباط با طبیعت و دید و منظر بود؛ کیفیت‌هایی که ریشه در تجربه‌های زیسته و خاطرات کودکی کارفرما داشتند. در کنار این خواسته‌ها، نیازهایی مشخص نیز وجود داشت: ایجاد فضایی برای خلوت و دورهمی، پیش‌بینی استخر و فضاهای مرتبط با آن، و ارتقای کیفیت فضایی و منظر فضای ورزشی خانه که در زیرزمین قرار داشت و از طریق گودال‌باغچه با فضای باز ارتباط پیدا می‌کرد.

با وجود این، مسئله اصلی پروژه در چگونگی جمع میان این نیازها نهفته بود. از یک سو، حفظ حداکثری سطح باغ و یکپارچگی آن به عنوان بستری سبز و آرام اهمیت داشت و از سوی دیگر، برنامه فضایی متنوعی باید در پروژه جای می‌گرفت. همچنین اختلاف تراز میان گذر جنوبی و زیرزمین خانه، امکانات تازه‌ای را برای بازاندیشی در رابطه میان زمین، معماری و تجربه فضایی فراهم می‌کرد.

ایده اصلی پروژه، بر مبنای تفکیک دو جهان مکمل شکل گرفت؛ جهانی که بر سطح زمین امتداد می‌یافت و جهانی که در زیر آن پنهان می‌شد. در این رویکرد، باغ به عنوان عرصه اصلی طبیعت و زیست روزمره تعریف شد؛ فضایی یکپارچه، آرام و سبز که در تراز گذر جنوبی قرار می‌گرفت و با طبقه همکف و طبقه اول خانه ارتباط برقرار می‌کرد. در مقابل، بخشی از برنامه پروژه به زیر سطح باغ منتقل شد؛ فضایی که نه به عنوان زیرزمین، بلکه به عنوان لایه‌ای دیگر از تجربه فضایی شکل گرفت.

این تصمیم، امکان حفظ حداکثری سطح باغ را فراهم می‌کرد. به جای آنکه عملکردهای متنوع پروژه به شکل پراکنده در سطح زمین توزیع شوند و انسجام باغ را از میان ببرند، باغ به صورت بستری پیوسته و ممتد باقی ماند. در عین حال، جهان زیرین پروژه به عرصه‌ای برای تجربه‌ای متفاوت تبدیل شد؛ تجربه‌ای که از طریق کشف تدریجی و حرکت در فضا شکل می‌گرفت.

دسترسی به این بخش از طریق راه‌پله‌ای در ضلع شرقی باغ صورت می‌گرفت. حرکتی که از میان سبزینگی باغ آغاز می‌شد و به تدریج به فضای زیرین راه پیدا می‌کرد. این تغییر تراز، نه صرفاً جابه‌جایی فیزیکی، بلکه تغییری در کیفیت ادراک فضا بود؛ گذار از فضای باز و روشن باغ به فضایی درون‌گرا، آرام و متمرکز.

سازماندهی فضای زیرین بر پایه یک سیستم گرید شکل گرفت. این ساختار، فضا را به شش بخش اصلی تقسیم می‌کرد که هر یک متناسب با برنامه مورد نیاز تعریف شده بودند. در امتداد فضای ورزشی خانه و گودال‌باغچه، استخر قرار گرفت تا ارتباط بصری و عملکردی میان این بخش‌ها تقویت شود و کیفیت منظر فضای ورزشی ارتقا پیدا کند. در امتداد آن، فضایی شامل کیچنت، محل نشستن و فایرپیت شکل گرفت که امکان گردهمایی، استراحت و استفاده جمعی را فراهم می‌کرد. سه بخش دیگر نیز به فضاهای باز پیرامون استخر، باغچه‌ها و عرصه‌های آزاد اختصاص یافتند تا تنوع فضایی و امکان استفاده‌های متفاوت در مجموعه ایجاد شود.

مجموعه باغ و فضای زیرین را می‌توان به‌مثابه یک آبجکت واحد در نظر گرفت؛ حجمی مستقل که در بخشی از زمین اینسرت شده و در عین حال با بستر طبیعی پیرامون خود وارد تعامل می‌شود. این انگاره، نه‌تنها سازمان فضایی پروژه، بلکه زبان معماری آن را نیز شکل داد. هندسه‌های صریح و شکسته، خوانایی ساختار، استفاده از بتن به‌عنوان مصالح غالب و پرهیز از عناصر زائد، همگی در راستای تقویت شخصیت یکپارچه این آبجکت به کار گرفته شدند. در نتیجه، پروژه نه به‌صورت مجموعه‌ای از فضاهای منفرد، بلکه به‌عنوان کلیتی منسجم قابل درک است که منطق فرمی، سازه‌ای و فضایی مشترکی بر آن حاکم است.

منطق سازه‌ای پروژه نیز در امتداد همین ایده شکل گرفت. استفاده از سیستم تیر و ستون بتنی این امکان را فراهم کرد که سقف مجموعه به بستری برای شکل‌گیری باغ تبدیل شود. به این ترتیب، معماری نه به عنوان حجمی مستقل در دل باغ، بلکه به عنوان ساختاری پنهان در زیر آن عمل می‌کرد. باغ، بر روی معماری امتداد می‌یافت و معماری، امکان تحقق باغ را فراهم می‌ساخت.

زبان معماری پروژه، در هماهنگی با خانه نوبهار، بر پایه سادگی، صراحت و پرهیز از عناصر زائد شکل گرفت. مصالح بتنی، هندسه‌های شکسته و جزئیات مینیمال، شخصیت فضایی مجموعه را تعریف می‌کردند. در عین حال، هر یک از شش بخش اصلی پروژه، از طریق بازشویی مستقل در سقف با باغ ارتباط پیدا می‌کرد. این بازشوها، نور طبیعی را به فضای زیرین هدایت می‌کردند و ارتباطی دائمی میان دو جهان بالا و پایین ایجاد می‌کردند.

نور در این پروژه صرفاً عنصری عملکردی نبود، بلکه به بخشی از تجربه فضا تبدیل می‌شد. تغییرات شدت نور، حضور آسمان در قاب‌های محدود سقفی و امکان مشاهده حرکت نور در طول روز، کیفیتی متغیر و زنده به فضای زیرین می‌بخشید. به همین ترتیب، باغ نیز تنها سطحی سبز نبود؛ بلکه بستری بود که نور، هوا، گیاه و حضور انسان را به لایه‌های زیرین منتقل می‌کرد.

در نهایت، باغ نوبهار تلاشی بود برای بازتعریف رابطه میان خانه، باغ و زیرزمین. پروژه می‌کوشید بدون قربانی کردن کیفیت باغ، مجموعه‌ای از نیازهای عملکردی را در خود جای دهد و در عین حال، تجربه‌ای فراتر از استفاده روزمره فراهم آورد. تجربه‌ای مبتنی بر کشف، تغییر و حرکت؛ جایی که زندگی روزمره خانه در سطح باغ جریان دارد و در زیر آن، فضایی برای خلوت، تأمل، استراحت و گردهمایی شکل می‌گیرد.

بدین ترتیب، پروژه نه به عنوان طراحی یک محوطه و نه صرفاً به عنوان توسعه‌ای برای خانه نوبهار، بلکه به عنوان خلق لایه‌ای تازه از زیستن قابل فهم است؛ لایه‌ای که طبیعت و معماری، آشکار و پنهان، روزمرگی و گسست از آن را در قالب تجربه‌ای واحد در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.